Bu DANS HANGİ BÖLGEYE AİTTİR

Mevcut kategorilere uymadığını düşününüğünüz konularınızı tartışabileceğiniz alan
Kullanıcı avatarı
aseymen
Yönetici
Yönetici
Mesajlar: 1536
Kayıt: 03 Haz 2008, 22:59
İsim: Kadir F. Dansman
Cinsiyet: Bay
Memleket: Ankara
Yaşadığı Şehir: İstanbul

Bu DANS HANGİ BÖLGEYE AİTTİR

Mesajgönderen aseymen » 04 Kas 2013, 15:02

bilmiyorum dAHA EVVEL YÜKLEDİM Mİ

Resim

Koç gibi meydanlarda dönenlerdeniz
Biz vatan uğruna ölenlerdeniz

Kullanıcı avatarı
aseymen
Yönetici
Yönetici
Mesajlar: 1536
Kayıt: 03 Haz 2008, 22:59
İsim: Kadir F. Dansman
Cinsiyet: Bay
Memleket: Ankara
Yaşadığı Şehir: İstanbul

Re: bu halay nerenin halayı

Mesajgönderen aseymen » 08 Ara 2013, 01:37

Bu fotoğrafı esasında halkbilimi açısından ilginç olabileceğini umduğum bir beyin fırtınası başlatmak için paylaştım.

Bu ilk bakışta halay gibi gözüken dans , Bhutan'da Ura festivalinde çekilmiş bir fotoğraf. O bölgedeki bütün dansların dinle ilgili bir kökeni var ve görebildiğim kadarıylada bu bilgi dinin bir parçası olduğu için nesillerce aktarılmış. Halkbilimiyle ilgilenmeye başladığım ilkgünden beri yahu bu halay ( zeybek, bar ,horon vs geliştirebilirsiniz ) nereden çıktı diye merak etmişimdir. Bütün halk danslarıyla ilgili ( sonradan yazılan, zihin emeği göz nuru olanlar hariç (: ) olarak bunu söyleyebiliriz sanıyorum ; insanların birdenbire gelen ilhamla yanyana omuz omuza elele neşelerini, dertlerini , korkularını dans figürlerine dökmüş olma olasılıklarını biraz naif bir iddia olarak nitelendiriyorum.

Yine aynı yörelerde çekilmiş olan muhtelif fotoğraflarda danslarda , rahiplerin gümüşlü zurnalarla ve davulla , danslara eşlik ettiğini gördüm , sizlerde görmüşsünüzdür. Eğer yukarıda o zaman elimde fotoğraf makinası olmadığı için ve cep telefonlarının fotoğraf makinelerinin henüz yeterince gelişmediği bir zamanda çektiğim fotoğraftaki kadınlara , sivas kostümü giydirse idik , sivas oyunu diyenlerimiz olabilirdi. Halay formunun çıkışını orta asya dinlerine bağlamaya çalışalım.

Halay formunu , suriye ,lübnan,ırak'ta net bir şekilde Afganistan , pakistan bölgelerde yakın formlarda amerikan yerlilerinin bazılarında birebir aynı görebiliyorum. Orada hareketin yönüyle ilgli şüpheye kapılıyorum . Budizmin dayandığı köklerden olan Veda dininin Hz. İbrahim’in üçüncü eşinden olma çocuklarına bağlayan bir iddia da vardır, buda Mezapotamya’ dan İç asya’ya olan kültürel hareketi açıklayabilir mi ? O zaman çıkış noktası Mezapotamya mı yoksa güney orta asya mı?
Tabii vakit olsa dünyada yapılmış gen haritalarına ilişkin çalışmaları inceleyip bu konuda bir axiom geliştirebilsek. Dinsel ritüellere dayanan teorinin yanısıra , birde etnik olarak ayrışma var. örneğin Mersin yöresinde hangi halk oyunları sergilenir sorusuna ekseri cevap , kaşık ve semah cevabı alırız. ama tarsus ilçesinde tamamen halay karakterini görürüz. Anadolu coğrafyasında halay karakterinin görüldüğü en uç nokta ( balıkesirlilerin oynadığı ankara halayını saymazsak :) ) geldiği son nokta Tarsus.
Ermenilerin halen birçok dansının anadoluda icra edilen danslarla ; dik halay ( adıyaman, malatya) , koçeri ( ağrı ) , (h)arkuşta (bitlis , siirt ) , vs.... aynı dansları aralarına girip oynayabileceğimiz kadar benzerlikle icra ettiğini de not etmek istiyorum. Sonra Ermenilerin güneybatıda en uç yerleşim yerinin Tarsus olduğunu eklediğimde ,o zaman bizim halayımız ermenilere ait bir dans mıdır , diye bir soru düşüyor önüme .
Pekala Anadoludaki diğer kadim halklar olan arap ve kürtlerinde halay çekmesini nasıl açıklayacağımı soruyorum kendime. Suriye ve Lübnan da depki dedikleri oyun , bizim Antepteki "koseri" ve "mani"yle örtüşüyor, hele suriyedeki % 90 aynı.

Pekala özellikle kozak yaylasında yaşayan türkmenler, ki bunların büyük çoğunluğu Antep bölgesinden kalkıp gelmiş aşiretlerde niye hiç halay formuna rastlamıyoruz , Antepteki akrabaları halay çekerken.

Ben birşey başlatmaya çalıştım , katılan olursa anadolu danslarının kökeniyle ilgili hep birlikte bir teori yazarız belki ....
Koç gibi meydanlarda dönenlerdeniz
Biz vatan uğruna ölenlerdeniz

Kullanıcı avatarı
aseymen
Yönetici
Yönetici
Mesajlar: 1536
Kayıt: 03 Haz 2008, 22:59
İsim: Kadir F. Dansman
Cinsiyet: Bay
Memleket: Ankara
Yaşadığı Şehir: İstanbul

Re: Bu Halay Nerenin Halayı

Mesajgönderen aseymen » 01 Oca 2014, 22:32

Sevgili arkadaşlar , anlaşılan halkbilimi sözkonusu olunca büyükçoğunluk sadece oynamayı ,izlemeyi veya dinlemeyi seviyor . İşin teorisini tartışmak çok ilginç gelmedi diyerek , teessüflerimi iletmiş olayım. Esas temel ilgimizin zeybek yöresinde yoğunlaştığının bende farkındayım . Halay noktasından çıkarak ve enuç fikirleri savunarak , halkoyunları , din ,etnografi arasında bir teori geliştirmenin ilginç olacağını düşünmüştüm.
fikirlerini tamamen katılmamakla birlikte Türk hak biliminin bugünkü konumunu borçlu olduğu hocalarımızdan M.R. Gazimihal in bu konudaki düşüncelerini ilginç bulacağınız umuyorum. (not : ben iddialarımı bu yazıyı okumadan yazmıştım )
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
SIRA OYUNLARI:

Bir toteme veya tanrıçaya topluca tapınmak üzere çevresinde halkalanılıp vecd anları geçirilmek yahut bir zaferin veya ferah herhangi bir günün sevincini paylaşıp kutlamak üzere, vesilenin duyurduğu ihtiyaçtan en başta sıra oyunları doğmuştur. En geri kabileler arasında hala çeşitleri görüldüğü gibi, daha ileri kültlerde de emsali (benzeri) devamdadır. Tekli ve çiftli oyunlarımız yanında kamil (olgun, gelişmiş) sıra oyunları o arada bizde de elbette ki gün görmektedir. Bazan karanlığa uğrasa da aydınlık yeniden doğabilmektedir. Moda sönme ve ayılmaları (uyanmaları, dirilmeleri) olmaktadır. Bir kısmının mistik menşeden (kaynaktan) kalmalığı besbellidir. Bu ciheti (yönü), kimi adlarından sezinliyor kimi de varlığını cezbe unsurunda yaşıyor.

Zil anlamındaki eski türlere "Çang" kelimesinin Şark'ta (Doğu Dünyasında) "Zang" şeklinde de kullanılmışlığı dolayısıyla metindeki "zankı" kelimesinden maksadın "çangı" (Çengi) olacağı akla yatkın geliyor.

Toblak dediğine gelince; bununla toplu oyun kastedildiği büsbütün açıktır.

Toplu oyunlara yan bakma zihniyeti belirli bir zümre arasında yüzyıllar boyu yaşamıştır. Ferhenk (Farsça sözlük) mütercimlerimizi (tercüman, çevirmen) arasında bu çeşitlerin tümünü "antik ve paiyen (çok tanrılı) toplu oyunlar" demek olan Horea (Xorus) ile karşılaştırmak, onları ancak onlara yakışır görüp göstermek tecellisiyle kitaptan kitaba aktarılıp durmuştur. Osmanlı sözlüklerine ve Tanzimat edebiyatından tek tük metinlere geçen bu görüşe göre; Türk'ün kendi Asyai sıra oyunları yoktu ve oynadıkları çeşitler Hristiyanlarca da yürütülen antik horusların kalıntılarından ibarettir. Medreseli mütercimlerimiz bu oyunları Türk'ün erkeğinden bile uzak göstermişlerdi. İranlı sıra oyunu yürütür fakat Türk erkeği oynamaz demeye sözü getirirler, tarif tercümelerine bu manada katımcıklar yapmadan edemezler. Farkına varılmadan adeta şu yolda acip (tuhaf, şaşılacak) bir kaziyye (teorem) kurulmuştu: "Kuşlar uçar. Teyyare de uçar. O halde uçak da bir kuştur". Oyun konusuna çevirirsek şöylesine bir garabet (tuhaflık) ortaya çıkar; "Horalar toplu oynanır. Sıra oyunlarımız da birlikte yürütülür. Şu halde sıra oyunu Horus'un ta kendisi veya kalıntılarından ibarettir. "

Antepli lûgatçımız Asım Efendi, Burhan-ı Kaatı tercümesinde aynı maddenin tarifine kendi kattığı cümlede aynı karşılaştırmayı lafa karıştırmakla beraber, hiç olmazsa çeşit farkı işaretlenmiş, yani mukayeseden ileri gidilmemiştir; "Destbend, sıra raksı dedikleridir (dediklerimizdir demek istiyor veya istemiyor!), bir neviine (çeşidine) Hora tabir ederler." Asıl ferhenklerin Farsçalarında hora kelimesi hiç geçmez, çünkü bu kelime Farsçaya koymamıştı.

Fehrenk tercümelerinin en eskilerinden sayılarından Bahr'ül Gar'ib'in katım (ekleme) cümlesine gelince, orada; "Destbend; horan teperler, Rum avratları anna derler" deniliyor. (Horan dedikleri oyun ki Rum kadınları oynarlar, demek istiyor.) İran'da horan adlı, Anadolu'da da destbend adlı sıra oyunu işitilmediğine göre, tercümedeki; "Sadece Rum kadınlarının horanı" ifadesi bir benzetmeden ibaret kalıyor. Rum tabirinden maksat XV. yüzyıl anlayışınca Anadolu'dur. Horan imlasının kullanılıp hora denilmeyişi ayrıca dikkate değer. Demek ki Doğu Karadeniz yakımızın fethinden önceki bizim Anadolu'da da horan adı ve oyunu vardı. Fakat mütercim "Horan teperler" birleşimini "Hora teperler" alışkanlığından daha eski bilmiştir. Karadenizlilerimiz "Horan çevirmek, Horan düzmek" derler. Şu halde mütercimin demek istediği şuydu: "Sadece Anadolu kadınlarının yürüttüğü sıra oyunudur. "

Şimdi, az yukarda Antepli Asım'ın bir maddelik tercüme tarzını gördüğümüz Burhan-ı Kaati ferhenginden metnin aslını, Farsça'sını bularak, konuyla ilgili maddeler şöyledir:

1. "Destbend: Kadınların kol bağına denir. Lal ve yakut gibi cevherlerden dizip kollarına geçirirler. Hem de, insan ve sair (diğer) hayvanların çerge(çadır) kurup halka ve daire olmasına denir. Ve, el ele tutuşarak raksetmeye derler."

2. "Pençah: ... Köçekler arasında sıra raksı tabir olunan raksa dahi ıtlak (söylenmiş) olunur; el ele yapışarak raksederler." Asım Efendi, kendi tercümesine buna şu cümleyi de katıyor;

"Fenzeç (fenzek), muarrebidir (Arapçalaşmışıdır)." (Arapça'da p ve ç sesleri olmayışı eserleridir.)

Oğuzlarla Anadolu'ya geçen "sağu salmak"(Ölüleri ağıtla anmak) yahut "Sarı Satuk günlerinde semağ yürütmek" gibi eski görenekler Orta Asya kaynağından gelmeydiler. Batı îlliğin istihale (başkalaşma, gelişme) menşelerinde görüldüğü gibi.

Evliya Çelebi'nin defaatla yazdığı ve az aşağıda tekrar göreceğimiz Sağu tabiri Yenisey'in Orhun Yazıtlarında geçer. Saru Saltuk ile Horasan Erenleri bahis konusu olur.

Ferhenklerden öğrendiğimiz Farsça sıra oyunu adları arasında bir de Serbend tabiri zımnen (dolaylı olarak ) vardır.

Şimdi de, lûgatçılar dışındaki eski ve yeni metinlerden birer açıklama örneği olarak, sıra oyunu karşısındaki bir sınıf halk zihniyetinin yorumculuğa aynı indiyatla (kişisel görüşle) nasıl karıştığı görülür. Evliya Çelebi, XVII. yüzyılda Batı Rumeli'deki Ergiri Alevilerinin şu iki göreneğine dikkati çekmiştir:

1. Ölüleri anarak sağu salmak.
2. Sarı Saltuk günlerinde ve emsal (benzeri) vesilelerde semağa kalkarak oynamak. Diyor ki: "Ekser halkı muhibb-i hanedan (tarikat sever) olup "Ya Ali" der oturur, "Ya Ali" der kalkar. Cümle farisîhvan (Acem Dostu) olup muhibb-i hanedan olduklarından bir fırkası nih'nîce (gizlice) Muaviye'ye sebb (söğüp edip) Yezid'e 'şikare ederlermiş amma istima (işitmedim) etmedim. Halk gayet ehl-i zevk ve îş ü işrete (yemeye ve içmeye) mail olup bade-i n'b (halis şarap) ve rahaniye (şarap) nam mukavvî şeyleri nûş edip (içip) serhoş olurlar.

Ergiri 'hâlisinin diğer ayinleri:

Bunlar düğünlerde, Hıdırellez'de, Nevrûz'da, kasım günlerinde, Sarı Saltık gününde ve bayramlarda şarap içip pençe-i afitab dilberan (güzel yüzlü dilberleri) ile aşıkları el ele verip ayin-i kafir (Müslüman olmayanların ayini) gibi koç kucak olup Horus tepip, kuşak kuşağa yapışıp hora tepme ile semağ ederler. Bu dahi, bed (kötü) ayindir ki kim ayin-i keferedir.

Seyyahımızın Dobruca tekkelerinden bazısında Sarı Saltuk erkanından bakiye semağ oyununu ayrıca gördüğü biliniyor. Engiri'deki aynı tarikat sıra oyununu nasıl olup da Horus ile bir tuttuğu şaşılacak şeydir. Şükür ki; "Semağdakiler bu oyuna Hora adını verirler" demediği gibi "Semağ ederler" fiilini duyup yazmaya da dikkat etmiştir. Hora kelimesine yine Türkçe tepmek yardımcı fillinin meşhur surette katılmışlığını pek eski alışkanlık halinde biliyor. Türk sıra oyununun paiyen Horus üzerindeki etkisi 'Horus tepme' birleşimine münhasır (sınırlı) kalmış da değildir: Davul- zurna, nice tartım ve figürlerin de onlarca Türk oyun motiflerinden alınmış olmak gerekti. Sarı Saltuk'un, Barak Baba'nın "ta-bılhaneleri vardı semağ da çalardı.

Hüseyin Hüsameddin Efendi'nin Akd'ül Ceman'dan naklen verdiği etraflı bilgiye göre Barak Baba'nın iri gövdeli ve gayet pis bir adem olup şehirden şehire gezdiği belirtiliyor: Belinden yukarısı çıplak olup aşağısına kırmızı bezden bir futa (peştemal) bağlamış, başına hefil bir kırmızı sarık şeklinde tülbend sarmış ve iki tarafına manda boynuzları raptedmişti (takmıştı). Elinde gayet uzun ve büyük bir nefir, kabaktan mamûl büyük ve siyah bir keşkül (tas) olup ayı gibi oynar, maymun gibi söyler, gayet murdar (pis, iğrenç) idi. Aynı hal ve kıyafette daha sekiz-on refiki (arkadaşı) olup bunların elinde zilli tefler olduğu halde gittikleri yerlerde bir daire şeklinde durup bunlar çalar, Barak Baba oynardı." Hicri 706(1328) de Şam'da öldü.

İspanyol seyyahı Klavijo'nun bir Erzurum köyü aşıkları hakkındaki müşahadesi de bu yoldadır.

Evliya Çelebi'nin kullandığı, "Refere" sözü farkında olmadan paiyen (çok tanrılı) karşılığı düşüyor. Çünkü Manastırlar, çalgı ve Horus'a oralarda da sımsıkı kapalı ve papazlar cümlesinin (tamamının) aleyhindeydi. Seyyahımız 'sağu salmak' sözünün Türkçeliğini tabiî biliyordu. Folkloru bu derecede Türk işi görünen bir yerdeki Sarı Saltuk semağında Horus'u hatırlaması mezhebî zihniyet farkından başka bir duyguya hamlolunamaz (bağlanamaz). "Böyle göregelmişler, bunu da ayıplamayız" deyişi açıktır. İndî (subjektif, şahsi, kişisel) mukayesesine rağmen bize Sarı Saltuk ayinindeki Horasan erenlerine has sıra oyununa dair verdiği birkaç tarifçi bilgi aydınlık ve eldeki en eski ipucudur.

Sıra oyunlarımızı Horus'a benzetmek yoluyla Türk kültürüne layık görmemek ve göstermemeye çabalamak hususunda belirli bir zümrenin zihniyeti ne mümkünse yapmış, hatta eski bir atasözü olan "Çoban çalar, kız oynar" ibaresi "Çingene çalar, Kürt oynar" düşüklüğüne bile sokulmuştur...

Halayı, köylü cezbe iniltileriyle çekerken, şehirli gaflet ünlemleriyle çekiştirmişti: Öyle ki, bu türlüden çekiştirme edebiyatının eski kayıtlarıyla belki bütün bir kitapçık bile doldurulabilirdi.

Asyai sıra oyunlarını paiyen çağ kalıntısı Horus'a bağlamak zihniyeti, tabılhaneyi Büyük İskender'e atıf rivayetinin Türkistan'da İslamiyet çağında yaşatılmışlığına benzer ki, o da tamamıyla efsaneden ibaretti: Grek-Roma arkeolojisinde tabılhanenin en ufak bir izi yoktur.

Makedonya Ordusu Asya'da İndus Suyu'na dayandığı zaman bazı yerli ayinlerini kendi Grek ayinleriyle benzer bularak bunların bir zamanlar Küçük Asya'dan ta oralara kadar yayıldığını, bizzat Yunanlılar da sanmışlardı. Mesela, Antiohus (Antiochus)un Hindistan elçisi Megasthene, hatıralarında, zamanında kuzey Hint topraklarında iki mezhep bulunduğunu, birinin dağlılarca benimsenmiş Dionissos çığırı, öbürü yüzdekilerin bağlı kaldığı Herkül yolu olduğunu yazmıştı. Arrien, Hintlilerin Makedonyalı İskender'i Hydaspe suyu yakasında barbar musikîleri ile karşılayıp ağırlamaya çalıştıklarını anlatırken: "Bunlar istisnasız olarak musikî hevesk'rlarıdır. Baküs ile arkadaşları bakanelleri Hint topraklarına götürdükleri çağdan beri raksı aşkla tatbik ederler."

Megasthene: "Dionysos, Hintlilere ziller ve dümbelekler çalarak öbür ilahları kutlamasını bizzat öğretti. Yunanlıların kordax dediği hicivci raksı da öğretti." diyor!

Strabon ise; "Bütün Asya'yı Hint ülkesine kadar Dionysos'un kutsallık sahası veya toprakları yapan şairler, musikîye bilakis Asyaî bir menşe göstermek davasındadırlar" diyor.

Antik Yunan medeniyetinde dans özellikle İyonya ve Pontus'ta gün görmüştü deniliyor. Baküs'ün Hindistan'a yaptığı efsanevî geziden dönüşünü temsil eden gösteri pek övülmüştür; Bu, bir cin ve peri dansıymış. Faunlar, satirler, Titanlar, Korihantlar biçiminde kılık değiştirmiş olarak memleketin en ünlü kişileri bu gösterilere katılıyorlardı. Dans, seyirliktekilere öylesine bir ilgi aşılıyordu ki, bütün bir günü temaşanın haz ve huzuru içinde geçirmeden edemiyorlardı, deniliyor.

Dans tarihinin antik Yunan metinlerinden örnek olarak aldığımız üstteki fıkraları arasında bir de sıra oyunu müşahedesine dair en eski tarih metni vardır. Müşahit (gözlemci) Yunanlılar, fakat sahne Hindistan'dandır. Arrien, Hintlilerin filleri zapturapt (disiplin) altında tutup ram etmekte (isteklerine boyun eğdirmekte) baş vurdukları usuller arasında şunu da İlkçağ sonlarında yazmıştı: "Hintliler fillerin çevresinde halka kurup çergelenerek şarkılarla davul ve ziller çala çala huylarını yumuşatmaya bakarlar." Tarihteki en eski sıra oyunu kaydı işte budur. İkinci derecedeki kıdemli kayıt Turan ilinden, Hunlardan, yani yine Asya'dandır. Rivayetlerin en akla yakın olanları sonuncu sıra oyunlarına mütedair (ait, ilişkin) müşahadelerdir.

İlkçağ Yunan kaynaklarından seçilmiş üstteki fıkralar çoğunlukla aynı mahiyet ve kuvvetteki efsanelerdir. Bizdeki sıra oyununa karşı nefret duygusu beslemiş zümreden çağlar önce; "Asya oyunlarının Yunan menşeinden olduğuna" inanmış bir Yunanlı itikadının (inanışının) hüküm sürmüşlüğüne delildirler. Bu bir efsane idi.

Gerçekte, her ülkenin sıra oyunları duyguların topluca ifadesinden yerli yerinde doğmuş; çeşitlenişlerde yerli zevklerin türetme kabiliyeti nispetinde artmıştı. Kızılderililerin bile sıra oyunları vardır. Kavmî sekene yoğluğunun azınlık oyunlarını zevk etkisine almış olacakları her şeyden önce mantıkça açıktır.

1. Afgan'ın aten tabirinin raks anlamında kullanılışına gelince; bu kelime Afgan'ın Farsça bünyeli Puşti diline ait olup, bir yandan Türkçe oyun sözüne, öte yandan da Farsça ayin tabirine yakın görünüştedir.

2. Yaşula sözü, Türkçe'nin tarihi "aşula" kelimesini ve o şölenlerin kadın oyuncularını akla getirmektedir.

Asya'dan sıra oyunu hatırları hem eski asırlara hem de iç ülkelere kadar derindir. Mesela XV. yüzyıl Çağatay edebiyatına ora Türk kızlarının düğünlerde tef çalarak ve el ele tutuşarak yürüttükleri sıra oyunu Çenge adıyla anılı kalmıştır. Eski bir şahın tasallut (sataşma, taciz) ısrarlarından kurtuluşun şenliği olarak her yıl genç kızlarca kutlanan ayrı bir bayramın adı "îd-i çenge" (Çinge Bayramı ki, hep bilindiği üzere İd Farsça değildir) olarak bazı muahhar (sonraki) ferhenklere de geçmiştir. Çengi (zilbaz) kelimemiz bu "çenge" den kalmış olsa gerekir
Koç gibi meydanlarda dönenlerdeniz
Biz vatan uğruna ölenlerdeniz

Kullanıcı avatarı
aseymen
Yönetici
Yönetici
Mesajlar: 1536
Kayıt: 03 Haz 2008, 22:59
İsim: Kadir F. Dansman
Cinsiyet: Bay
Memleket: Ankara
Yaşadığı Şehir: İstanbul

Re: Bu Halay Nerenin Halayı

Mesajgönderen aseymen » 15 Haz 2015, 10:23

bu konu ancak böyle bağlanır
Bu mesaja eklenen dosyaları görüntülemek için gerekli izinlere sahip değilsiniz.


En son aseymen tarafından 15 Haz 2015, 10:23 tarihinde darbelendi.
Koç gibi meydanlarda dönenlerdeniz
Biz vatan uğruna ölenlerdeniz


“Genel” sayfasına dön

Kimler çevrimiçi

Bu forumu görüntüleyen kullanıcılar: Hiç bir kayıtlı kullanıcı yok ve 0 misafir