Bir tartışma platformunda tartışmadan tartışma, konudan konu doğması an meselesi olabiliyor.Bergama Yöresi Kadın Oyunları adlı sayfamızda yorumları okurken Balıkesir-Bergama ortaklık ve ayrılıklarından bahsedilirken birden yarışmalarda Balıkesir yöresinin otantiklikten kopması konusu gündeme gelmiş.Ben de bunun yöre sayfamızda ayrıca başlık altına alınması gerektiğini hissettim.Öncelikle halk oyunlarının ve yarışmaların içine doğan biri olarak kendim yorum yapmak istedim.

Ege yörelerinde otantiklikten kopmanın çok önce olduğu belirtilmiş bazı yorumlarda.Kendimizi bildik bileli İzmir,Aydın,Denizli zeybeklerinin kızlı erkekli oynandığını gördük hep; ama hiç "Köylerde nasıldır? Önceden nasıldı? " sorularının cevapları aydınlanmadı kafamızda.Yeni derlemelere bakıyoruz: Kız oyunu ayrı, erkek oyunu ayrı.Ben kesinlikle otantiğinde , eski dönemlerde (hele ki Osmanlı döneminde) kız erkek karışık oynandığını (toplumsal yapıyı da aklıma getirerek)hiç düşünmüyorum."Aynı zeybeği hem kadın hem erkeklerin oynadığı açık ama aynı meydanda dip dibe oynamadığı kesin." diye düşünüyorum.

Balıkesir yöresine gelince;

Kadın ve erkekler köylerde kesinlikle aynı mekanda eğlenmez.Kadınlar avlu içlerinde,evlerde,erkeklerden izole şekilde oynar.Erkeklerden sadece damat ve aile üyelerine izin vardır.Diğerleri ancak ve ancak ağaç tepelerinden,damlardan izleyebilir.Bu toplumsal alışkanlık oyunları bire bir etkilemiştir.Günümüzde Balıkesir köylerinde bu durum devam eder.Salon düğünlerinde ve çalgı ekipli kına gecelerinde karışık oynamak sadece oyun havaları, çiftetelli, pop müzikleri için geçerlidir.Yöresele geçildiğinde kadınla erkeğin aynı oyunu oynadığı görülmemiştir.

HARMANDALI MODASI VE DÜŞÜNDÜRDÜKLERİ

Balıkesir yöresinde son yıllarda Harmandalı Zeybeğine kadınların da merakının uyanması ve düğünde dernekte iştirak etmesi bir moda akımına dönüşmüştür.Harmandalı deyince köylerimizde erkek oyunu akla gelir.Harmandalı zeybeğinin otantik yöresi olmayan Dursunbey köylerinde bile "Harmandalı" denince erkeklerin oynadığı bilinir,söylenir.Bir kadının bunu kalkıp oynaması ayıptan sayılır.Son dönemde düğün-dernekte ve yarışmalarda kadınların da harmandalı vb. zeybeklere katılması otantikliğin bozulmasına en açık örnektir.Bu da İzmir-Aydın etkisidir.Bir açıdan da halk kültürünün korunumu,otantiğin korunumu düşünülmeden yapılmış Milli Eğitim çalışmalarının ürünüdür.

KOPMA VAR MI?

Otantiklikten kopma tabii ki çoğu yörede olduğu gibi Balıkesir'de de sözkonusu...İzmir-Aydın-Muğla kadar olmasa bile bizde de son yıllarda, yarışma ve yurt dışına ekip götürme kaygısıyla otantiklikten kopmalar görülüyor.Ben belirtileri madde madde sıralamak istiyorum:

* Derlemecilerin oyunları sayıya dökerken rahat öğretme kaygısıyla kolaya kaçması ve adım yapısını bozması...

** Ritimde bozulmalar ( sitemizde de kaydı olan İĞDE DALI müziğinin (ki tüllek dediğimiz hızlı, sekmeli oyundur) yavaş çalınması,Azime,Akpınar gibi ezgilerin çok çok önceden yavaşlatılmış olması en güzel örnekleridir.)

** Eğitmenlerin ve derlemecilerin köy tavrını çok kaba bulması ve kendilerinden bilinçsizce katkılar yapmaları,akılları sıra sahneye uyarlamaları. (Buna bizzat şahit oldum.Bu sıradan eğitmenin işi değil de uzmanların,hocaların işi olmalı)

** Ağır zeybek yörelerindeki teatral , kız-erkek karışık tavrına özenme ve o yörelerle yarış halinde olma, Balıkesir'i de bu birkaç il kadar zeybekte başat yapma kaygısı ( 90'lı yıllardaki yarışmalarda bu durum hemen hemen hiçyoktu.Ya erkek ya kız ekibi olarak çıkılırdı.Otantiklik korunumu yüzdesi yüksekti.Günümüzde kız-erkek karışık olmayan sahnelemeli ekiplerin durumunu herkes biliyor.)

** Yeni oyun - zeybek derleme yarışı ve Balıkesir'de de çok orijinal ağır zeybeklerin varlığının kanıtlanması kaygısı sırasında meydana gelen bozulmalar...

GELENEKSEL DAL - SAHNELEMELİ DAL ADLANDIRMASI VE ZİHNİYETİNDEKİ HATA

Aklıma gelmişken;
Bu ayrım ya da bu ayrımın adlandırılışı beni hep düşündürmüştür.Geleneksel demek gelenekten gelen,halkın köklü kültür birikiminden gelen demektir.Acaba sahnelemeli daldaki oyunlar halkın oyunları değil mi? Onlar gelenekten gelmiyor mu? Geleneksel oyunlar da sahnelenmiyor mu bir bakıma? Onlar da göz önüne, sahneye çıkmıyor mu? Bari MODERNİZE denilsin de bu mantık karışıklığı ortadan kalksın...Sahnelemeli demek yetmez.O oyunu düzenleyeceğim derken değiştireceksin, uyarlamalar yapacaksın.Modernleştireceksin.Geriye adını koymak kalıyorsa tek sorun: alın size: MODERNİZE...

SONUÇ OLARAK

Balıkesir yöresinde ağır zeybek yörelerine bir özenme,öykünme vardır.Kimse bunu yadsıyamaz.Belirtileri çoktaaaan başlamıştır.Daha öncesinden ve 90'lı yıllardan günümüze yarışmaları düzenli takip etmiş olan,işin içinde olan bilir.Hızla da devam etmekte,yöremizi otantiği bozulan yörelerin geldiği noktaya getirmektedir.Yarışmalar cafcaflı geçer, ekipler Avrupalarda salınır , kupalar kaldırılır ama kazanılanın yanında kaybedilen,silinenler vardır ve unutulur...

Kendimizi bildik bileli İzmir,Aydın,Denizli zeybeklerinin kızlı erkekli oynandığını gördük hep; ama hiç "Köylerde nasıldır? Önceden nasıldı? " sorularının cevapları aydınlanmadı kafamızda.

Yarışmalardaki amaçsız ve saçma performansların, geleneksel oyun icrasıyla bağdaştırılamayacağı kesin.

Selim Sırrı Tarcan'ın Zeybek oyunlarımızı ulusal platformdan Dünya'nın beğenisine sunmak babında yapmış olduğu ve 1948 yılında hem oyununu yazdığı, hem de kitabını çıkarttığı (Halk Dansları Ve Tarcan Zeybeği) Tarcan zeybeği oyunu hem erkek hem de kadın tarafından oynanmıştır. Hem orjinal bir müzik değil, hem de kadın erkek bir arada sahne sanatları kaygısı ile geleneksel yapı bozulmuş olarak. Bozulmalar 1948'li yıllarda başlar. Şu anda stilize veya sahnelemeli kategorisinin habercisiydi bu oluşumlar . . .

HARMANDALI MODASI VE DÜŞÜNDÜRDÜKLERİ

Balıkesir yöresinde son yıllarda Harmandalı Zeybeğine kadınların da merakının uyanması ve düğünde dernekte iştirak etmesi bir moda akımına dönüşmüştür.Harmandalı deyince köylerimizde erkek oyunu akla gelir.Harmandalı zeybeğinin otantik yöresi olmayan Dursunbey köylerinde bile "Harmandalı" denince erkeklerin oynadığı bilinir,söylenir.Bir kadının bunu kalkıp oynaması ayıptan sayılır.Son dönemde düğün-dernekte ve yarışmalarda kadınların da harmandalı vb. zeybeklere katılması otantikliğin bozulmasına en açık örnektir.Bu da İzmir-Aydın etkisidir.Bir açıdan da halk kültürünün korunumu,otantiğin korunumu düşünülmeden yapılmış Milli Eğitim çalışmalarının ürünüdür.

Harmandalı Zeybeği'nin özellikle Ege coğrafyasının neredeyse tümünde kadınlar tarafından oynandığı biliniyor.Ancak bu zeybeğin birde kendine has ve kadınların fiziksel yapısına ait bir figürasyonu ve dansı vardır. Bu durumda Harmandalı Zeybeği'ni kadınlar kadın figürleriyle pek tabi oynarlar.(Tabiki kendi aralarında).

GELENEKSEL DAL - SAHNELEMELİ DAL ADLANDIRMASI VE ZİHNİYETİNDEKİ HATA

Aklıma gelmişken;
Bu ayrım ya da bu ayrımın adlandırılışı beni hep düşündürmüştür.Geleneksel demek gelenekten gelen,halkın köklü kültür birikiminden gelen demektir.Acaba sahnelemeli daldaki oyunlar halkın oyunları değil mi? Onlar gelenekten gelmiyor mu? Geleneksel oyunlar da sahnelenmiyor mu bir bakıma? Onlar da göz önüne, sahneye çıkmıyor mu? Bari MODERNİZE denilsin de bu mantık karışıklığı ortadan kalksın...Sahnelemeli demek yetmez.O oyunu düzenleyeceğim derken değiştireceksin, uyarlamalar yapacaksın.Modernleştireceksin.Geriye adını koymak kalıyorsa tek sorun: alın size: MODERNİZE...

Bu konuya kesinlikle katılıyor ve destek veriyorum. Stilize adı altındaki düzenlemeli ekiplerdeki figür kısıtlamaları orjinaliteye uzak, 'stilize' halk oyunları metodolojisinin içerisine yenilik anlayışıyla sokulmuş saçma ve gereksiz bir kavram, sahadaki gerçek oyunları darbeleyici kör bir balta'dır.

tavas yazdı:Harmandalı Zeybeği'nin özellikle Ege coğrafyasının neredeyse tümünde kadınlar tarafından oynandığı biliniyor.Ancak bu zeybeğin birde kendine has ve kadınların fiziksel yapısına ait bir figürasyonu ve dansı vardır. Bu durumda Harmandalı Zeybeği'ni kadınlar kadın figürleriyle pek tabi oynarlar.(Tabiki kendi aralarında).

Harmandalı Zeybeğinin kadınlar tarafından oynanmaması konusunda Balıkesir yöresini baz almıştım.Ege illerinde kadınlar tarafından farklı ve kadınsı tavırla bu zeybeğin oynandığını yadsıyamayız tabii ki.Bu o yöreler için geçerli ve normal bir durum ; ancak Balıkesir köylerinde kadınların Harmandalı oynaması rastlanan bir durum değildir - Çok istisna köyler var mıdır bilemem ama olduğunu da zannetmiyorum- Bu açıdan bakarsak Harmandalı'nın kadınlar tarafından oynanması Ege illerinden gelme olduğunu, daha çok da yarışmalar ve bazı kişisel-mahalli etkilerle geldiğini gösteriyor.

Bir de; keşke Balıkesir'de kadınlar Harmandalı oynarken diğer Ege illerindeki kadınsı tavırlarla oynasalar...Bazı "ben bildimciler" öyle bir oynuyor ki bunu oynamasa daha iyi denir.Halk eğitim merkezleri de kadın tavrıyla öğretmiyor bayan öğrenicilere...